Die onbekende Van Gogh

Chris Schoeman

Die onbekende Van Gogh. Die lewe van Cornelis van Gogh, van Nederland tot Suid-Afrika

 

Uitgever: Zebra Press, een imprint van Penguin Random House, Zuid-Afrika (www.randomstruik.co.za)

Verschijnt: juli 2015

Beschikbaar in het Zuid-Afrikaans en het Engels

Omvang: 215 pagina’s

 

Eén van de meest verrassende publicaties tegen het einde van het Van Gogh-jaar 2015 komt uit een verrassend land: Zuid-Afrika. In Die onbekende Van Gogh. Die lewe van Cornelis van Gogh, van Nederland tot Suid-Afrika volgt de bekende Zuid-Afrikaanse historicus Chris Schoeman het spoor van Vincent van Goghs veertien jaar jongere broer Cor van Brabant via Engeland en Frankrijk naar de Transvaal. Daar zal Cor een vroege dood sterven die in tragiek niet voor die van zijn beroemde broer onderdoet.

 

 

Het verhaal

Iedereen kent het verhaal over de band van Vincent van Gogh met zijn broer Theo, kunsthandelaar in Parijs. Theo ondersteunde Vincent financieel, de broers correspondeerden intensief met elkaar en uiteindelijk zouden ze naast elkaar op een dodenakker in Auvers-sur-l’Oise begraven worden. Vincents jongste broer, Cornelis of kortweg Cor, zoals hij in de familie genoemd werd, is veel minder bekend. Cor was 14 jaar jonger dan Vincent en 10 jaar jonger dan Theo, en hij werd in 1867 in het Brabantse Zundert geboren, waar vader Theodorus van Gogh dominee was. Door het grote leeftijdsverschil was Vincents band met Cor veel minder hecht dan die met Theo. Niettemin zijn er in de familiecorrespondentie verwijzingen naar zwerftochten van Vincent en Cor over de hei, waarbij Vincent Cor zijn eerste tekenlessen gaf. Ook stuurde Vincent Cor toen hij tien jaar oud was een paar litho’s van andere kunstenaars, met onderwerpen als ‘een oud vrouwtje in de sneeuw’ en ‘meisje tussen de grafzerken op het kerkhof’, die natuurlijk de vraag oproepen wat Vincent bezielde om een kind zulke sombere voorstellingen te sturen. Er zijn in Cors nalatenschap geen schilderijen van Vincent zelf aangetroffen.

Chris Schoeman baseert zich voor Die onbekende Van Gogh onder meer op de uitvoerige correspondentie tussen Vincent, Theo en andere leden van het gezin, met name moeder Anna. Daardoor komen we de bijzonderheden over Cors jeugd vooral indirect te weten, als een afgeleide van de bekende feiten uit het leven van zijn beroemde broers. Tijdens Cors jongensjaren verhuisde het domineesgezin van Zundert via Helvoirt en Etten naar Nuenen.

Omdat het gezin van dominee Van Gogh het niet breed had, werd Cor na de HBS in de leer gedaan bij een fabriek voor stoommachines in Helmond. Vincent vond de plannen voor Cors toekomst maar niets; hij had liever gezien dat Cor ook in de kunsthandel ging, net als Theo. Later zou echter blijken dat Cor dankzij deze vakopleiding overal aan de slag kon; het was de ideale voorbereiding voor zijn leven in Engeland en later in de Transvaal. Over Cors persoonlijkheid komen we weinig te weten; het lijkt vooral een gezonde, hardwerkende jongen, met een paar handen dat voor niets verkeerd staat.

In maart 1885 sterft vader Theodorus onverwachts aan een beroerte. In 1886 verhuizen Anna van Gogh en de laatste nog thuis wonende dochter naar Breda, waar Cor bij hen intrekt, tot hij in 1887 naar het Engelse Lincoln gaat. Als metaalwerker komt hij er makkelijk aan de bak, maar na twee jaar krijgt hij genoeg van de lange werkdagen, van 6 uur ’s ochtends tot half 7 ’s avonds, in de mistroostige Engelse industriestad. In 1886 is er in de Transvaal echter goud ontdekt op de Witwatersrand, en Cor besluit om een baan als ingenieur op de Cornucopia-mijn aan te nemen, ongeveer 13 kilometer buiten Johannesburg. Vincent, in een brief aan Theo, vond het een ‘logische’ stap: ‘Wat daar anders is as om in Europa te bly, is dat ’n mens daar nie die invloed van ons groot stede hoef te beleef nie, wat so oud is dat dit lyk of alles verval en wankel op ineenstorting. Dus in plaas daarvan om jou lewenskrag en natuurlike energie in omslagtigheid te sien verdamp, is dit moontlik om gelukkiger te wees ver van ons gemeenskap. Selfs al is dit nie so nie, bly dit ’n feit dat hy opreg en ooreenkomstig sy opvoeding handel deur nie te aarsel om hierdie posisie te aanvaar nie.’

Voor hij naar Zuid-Afrika vertrekt, bezoekt Cor Theo en zijn vrouw Jo in Parijs. Zij laten hem de belangrijkste bezienswaardigheden zien, maar Jo heeft wel door dat Cor niet in deze stad thuishoort. Hij had echter alles in zich om een ‘flinke Transvaler’ te worden. ‘Wat hij zoo vóór heeft boven anderen is zijn eenvoud en onschuld aan den eenen kant en zijn fermen wil en mannelijkheid daartegenover – Ze zullen hem daar niet beet hebben, daar ben ik niet bang over.’

Het Johannesburg waar Cor na een bootreis van twee weken, een treinreis door de dorre Karoo en een verdere rit per postkoets terecht komt, is echter niet de boom town die hem is voorgespiegeld. De Transvaal kampt in die tijd met een grote droogte die alle levensmiddelen peperduur maakt. Maar het belangrijkste is, dat men in de mijnbouw inmiddels op de zogenaamde ‘pyrietlaag’ is gestuit, en op dat moment is er nog geen methode uitgevonden om het goud aan het pyriet te onttrekken. De goudwinning op de Witwatersrand lijkt een ‘bubble’ te zijn geweest. De meeste mijnen worden weer even snel gesloten als ze zijn aangelegd, en iedereen trekt weg… 

Hoewel hij geen trouwe briefschrijver is, houdt Cor zijn moeder en Theo op de hoogte van zijn ervaringen. Vincent en Cor beginnen echter steeds meer uit elkaar te groeien. De twee broers hadden nooit een erg hechte band, en het werk dat Cor in Transvaal doet, zegt Vincent niets. Ook Cor komt steeds onverschilliger tegenover zijn broer te staan. Als Vincent zichzelf op 27 juli 1890 met een revolver door de borst schiet (hij zal pas de volgende dag overlijden), refereert Cor daar slechts kort aan in een brief aan Theo; hij gelooft dat het voor Vincent zelf ‘beter is, zooals nu’. Nog geen half jaar later krijgt Cor een tweede verlies te verwerken. Theo zou de dood van Vincent nooit te boven komen en daarbij leed hij aan syfilis, een ziekte die ook het verstand kon aantasten. Theo overlijdt op 25 januari 1891 in een kliniek voor psychiatrische patiënten.

In oktober 1890 treedt Cor in dienst van de Nederlandsch Zuid-Afrikaansche Spoorwegmaatschappij (NZASM), die onder meer als doel heeft om een spoorverbinding aan te leggen tussen Johannesburg en de haven van Lourenço Marques aan de oostkust (het huidige Maputo in Mozambique). Opnieuw blijken Cors opleiding en zijn werkervaring van grote waarde, en hij krijgt de leiding over de Centrale Werkplaats van de NZASM in Pretoria.

Zijn plan om tijdens zijn verlof in Nederland, eind 1897, een vrouw te vinden, mislukt. Terug in Zuid-Afrika laat hij er echter geen gras over groeien: in februari 1898 trouwt hij met de Duitse Anna Fuchs. Beiden hebben echter een opvliegend karakter en het huwelijk wordt geen succes. Na acht maanden pakt Anna haar biezen en laat Cor berooid en verbitterd achter.

Schoeman suggereert dat eenzaamheid en teleurstellnig misschien wel de reden zijn geweest waarom Cor zich na het uitbreken van de Anglo-Boerenoorlog in maart 1899 aansluit bij het Vreemdelingenlegioen. Maar het is duidelijk dat Cor zich ook verbonden voelde met de strijd van de Boeren om de Transvaal oftewel de Zuid-Afrikaansche Republiek vrij te houden van Engelse overheersing. De eerste maanden van de oorlog blijft hij op zijn post als opzichter van de Centrale Werkplaats, die inmiddels deel is geworden van de oorlogsindustrie. In plaats van stoomlocomotieven en treinwagons worden hier nu ambulances, geweren, kanonnen, kogels en hoefijzers voor de paarden gemaakt.

Het leven in het open veld is vooral voor de Nederlanders die zich hebben aangesloten bij het Vreemdelingenlegioen niet gemakkelijk. Velen van hen kunnen nauwelijks paardrijden en hebben nog nooit een geweer vastgehouden. Anders dan de Boeren zijn ze er niet aan gewend om blootgesteld te zijn aan kou, hitte, storm en stof, en daar komen de vele insecten, schorpioenen, spinnen en slangen nog eens bij.

Cor belandt in Brandfort. Hij wordt echter ziek en begin april 1899 wordt hij met hoge koorts opgenomen in het Rode Kruis-ziekenhuisje dat in een plaatselijk schoolgebouw is ingericht. De Nederlandse dokters en verpleegsters zijn dan echter al weg, op ossenwagens, met alle patiënten die op deze manier vervoerd kunnen worden. Het ziekenhuisje is overvol, de voorraden zijn uitgeput, en de Afrikaner dokters die zijn achtergebleven, moeten de patiënten soms zittend in een stoel opereren.

Of het de koorts is, de uitzichtloosheid van zijn situatie of tóch dezelfde geaardheid die Vincent tot zijn daad heeft gedreven, is niet bekend. Maar op 12 april 1900 neemt Cor van Gogh zijn lot in eigen hand en schiet hij zichzelf dood, 32 jaar oud. In de Staatscourant wordt zijn overlijden vermeld bij de ‘ongelukken’, mogelijk vanwege het ontmoedigende effect dat de zelfmoord van een soldaat in oorlogstijd kon hebben. Waar hij begraven ligt, is onbekend.

 

Sterke punten

Chris Schoeman is in Zuid-Afrika een bekende journalist en historicus wiens vele boeken zich kunnen verheugen in een trouwe aanhang. Deze monografie over ‘die onbekende Van Gogh’ sluit aan bij eerdere studies van Schoeman over het aandeel van buitenlanders in de Anglo-Boerenoorlog, zoals Broers in die stryd (2012, over Nederlandse vrijwilligers, o.a. op het slagveld, op de veldambulances en in de kampen voor krijgsgevangen), Engele in die vreemde (2013, 12 portretten van dappere vrouwen, hoofdzakelijk afkomstig uit Engeland en Australië, die als verpleegsters en onderwijzeressen naar de Transvaal afreisden). Schoemans boeken verschijnen gelijktijdig in het Engels en het Zuid-Afrikaans. In Broers in die stryd komt Cor van Gogh al kort aan de orde. Zijn eerdere boeken bevatten echter te veel details die voor Nederlandse lezers onbekend en/of niet relevant zijn. Met Die onbekende Van Gogh heeft Schoeman echter een boek geschreven dat Nederlandse lezers met een belangstelling voor kunst, geschiedenis of Zuid-Afrika zal fascineren. Het Transvaalse deel speelt zich af tegen dezelfde achtergrond die Nederlandse lezers mogelijk al kennen uit De Boerenoorlog van Martin Bossenbroek, bekroond met de Libris Geschiedenisprijs 2013.

Die onbekende Van Gogh is een handzaam boek (de hoofdtekst beslaat ca. 175 pagina’s en wordt gevolgd door een compacte bibliografie, notenapparaat en register), gebaseerd op diepgaand onderzoek en geschreven in een objectieve, niet-sensationele stijl. Het verhaal dat wordt verteld herinnert aan een spannend jongensboek. Daarnaast speelt het handig, maar subtiel in op de nimmer aflatende fascinatie voor Vincent van Gogh. Schoeman baseert zich op archiefmateriaal dat in de uitgebreide literatuur die er al over Vincent van Gogh bestaat, nog niet eerder is gebruikt, onder meer uit de archieven van de Nederlandsch Zuid-Afrikaansche Spoorwegmaatschappij (NZASM) in het Zuid-Afrikahuis in Amsterdam. Die ander Van Gogh is een boek dat zich op het raakvlak van beide landen beweegt, en dat het verdient om zowel in Zuid-Afrika als in Nederland gelezen te worden. De beperkte omvang van deze monografie biedt mogelijkheden om er ook in het Nederlands een mooie, compacte uitgave van te maken.

 

De pers over eerdere boeken van Chris Schoeman

  • ‘Schoeman se navorsing is deeglik en hy slaag daarin om Von Maltitz se inskrywings in te kleur en saam te bind – ’n reusetaak op sigself, veral gegewe die argaïese taalgebruik en onduidelike handskrif in sy bronteks. […] Schoeman skryf ook ekonomies en dit is verbasend hoeveel inhoud hy in minder as 200 bladsye ingepas het. Vegter en balling is deurgaans ontsettend interessant, boeiend en sal veral by geskiedenisvrate byval vind.’ (Over Vegter en balling; Netwerk24, 12 mei 2013)
  • ‘Chris Schoeman’s meticulously researched, handsomely printed and lavishly illustrated book chronicles Churchill’s involvement in the conflict and how he used his assignment to promote himself as a dashing hero whose colourful reputation stood him in such good stead that, soon after returning home, he was elected to Parliament where he would serve for 60 years. […] Schoeman’s book takes a balanced view of its subject’s achievements by weighing facts against boasts, his fairness making this an informative collector’s item, indispensable to specialists in Africana and/or Churchilliana.’ (Over Churchill’s South Africa; Business Day Live, 10 september 2013)

 

De pers over De onbekende Van Gogh

  • 'Vir navorsing vir sy boek is Schoeman ­terug na die woonplekke van die Van Goghs in Brabant in Nederland, waar die vier broers (die oudste is doodgebore) en hul drie susters in die armoedige pastorie van ­Zundert gebore is. Dit is ook tydens dié speurtog dat hy kon uitvind op watter skip en dag in 1889 die 22-jarige Cor na Suid-Afrika vertrek het as ’n spesialis op die gebied van stoommasjiene. […] Die jong Van Gogh en sy oudste broer se verhouding word deur hul briefwisseling en ander argiefmateriaal bekyk. Die opvatting dat Cor skilderye van Vincent hier in sy besit gehad het, is nie waar nie, sê Schoeman.’ (Netwerk24, 9 juni 2015)

 

Schrijf een commentaar: (Klik hier)

123website.nl
Tekens over: 160
OK Verzenden.
Bekijk alle commentaren

Nieuwe commentaren

13.02 | 08:47

Ek doen dit graag, Johan!

...
12.02 | 12:33

Dank je wel, Xiomara!

...
12.02 | 12:27

Week van de Afrikaanse roman zit nog vers in mijn geheugen! Bedankt voor al je harde werk en inspiratie!

...
11.02 | 21:58

Harde werk dié! Doe zo voort, Ingrid:)

...
Je vindt deze pagina leuk